Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жилийн ойг тохиолдуулан “Чингис хааны тайлга тахилга” сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурал “Чингис хаан” үндэсний музейд өнгөрсөн баасан гараг /2026.08.07/-т боллоо. Хурлаар Чингис хааны тахилга, дэг ёс, түүхэн уламжлалтай холбоотой судалгааны шинэ үр дүнг танилцуулсан байна.
Арга хэмжээний үеэр тахилгын сан судар болон “Эрчис шүтээн-Эзэн Чингис хаан” бүтээлийг олон нийтэд хүргэжээ. Мөн Чингис хааныг тахин дээдэлж ирсэн уламжлал, түүнийг хожмын монголчууд хэрхэн ойлгож, хүндэтгэн хадгалж ирсэн талаар дотоод, гадаадын судлаачид илтгэл хэлэлцүүлсэн байна.
Хурлын онцлох мэдээлэл:
- Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жилийн ойд зориулан зохион байгуулсан;
- “Чингис хааны тайлга тахилга” сэдвээр эрдэм шинжилгээний хурал хийсэн;
- 10 гаруй судлаач илтгэл тавьсан;
- 70 гаруй эрдэмтэн, судлаач оролцсон;
- тахилгын сан судар болон “Эрчис шүтээн-Эзэн Чингис хаан” бүтээлийг танилцуулсан.
ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэнгийн Эртний түүхийн салбарын эрхлэгч, доктор Г.Алтансүх илтгэлдээ “хаан” хэмээх ойлголт нүүдэлчдийн төрт ёсны соёл, тэнгэр шүтлэгтэй хэрхэн холбогдон хөгжиж ирснийг онцоллоо. Түүний тайлбарласнаар, энэ ойлголт хүн төрөлхтний сэтгэлгээний хөгжлийн явцад бүрэлдэн төлөвшсөн бөгөөд нүүдэлчдийн хувьд МЭ-ий I мянганы дунд үеэс томоохон бэлгэдэл, загвар дүр болон хөгжсөн гэж үздэг байна.
Нүүдэлчдийн эртний домог зүйн сэтгэлгээнд хаан, тэнгэр, төрийн сүр хүч гэсэн ойлголт харилцан уялдаж иржээ. Хүннүгийн шаньюй нараас Түрэгийн Билгэ хаан, цаашлаад Чингис хааны үе хүртэл хааныг тэнгэрийн ивээлийг хүртэгч, ард олондоо дээд хүчний ивээл хайрлагч хэмээн ойлгох уламжлал үргэлжилсэн байна.
Доктор Г.Алтансүхийн хэлснээр, энэ нь зөвхөн Чингис хаанд хамаарах бус, нүүдэлчдийн үзэл санаанд хаад өөрсдөө томоохон шүтээн байсныг харуулдаг аж. Хаан нас эцэслэсний дараа тэнгэртээ халин, шүтээний хувьд өөр төлөвт шилжин оршсоор байдаг гэх ойлголт уламжлагдан ирсэн байна.
Тэрбээр энэхүү уламжлалыг нүүдэлчдийн төрт ёсны соёлын чухал өвийн нэг гэж тодорхойлжээ. Мөн 2000 гаруй жилийн турш өвлөгдөн ирсэн уг үнэт өвийг түүхэн эх сурвалж, уламжлалт ёс жаягт нь тулгуурлан зохистой хэм хэмжээнд хадгалж, хойч үедээ өвлүүлэх шаардлагатайг онцолсон юм.
